NADIA en LILI BOULANGER (1887- 1979) en (1893-1918)

 

Twee biografieën in één verhaal schrijven is moeilijk. Echter de levens van Nadia en Lili Boulanger waren zo nauw verweven dat ze apart behandelen ook niet zinvol is. We weten veel over hen omdat Nadia een enorme correspondentie onderhield en Lili dagboeken schreef.

 

1880

1890

1900

1910

1920

1930

1940

1950

1960

1970

Nadia:

                          componiste (co)/pianiste/lerares

pian.

co.

                                           dirigente/  pianiste/  zangeres/  lerares

 

 

 

 

 

WOI

 

 

 

WOII

 

 

 

 

Lili:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Juliette Nadia Boulanger werd op 16 september 1887 in Parijs geboren. Haar vader was de Franse componist, pianist en zangpedagoog Ernest Boulanger (1815- 1900) en haar moeder Raissa Mychetsky (1856–1935) (1) was een Russische en –volgens zichzelf- een prinses (2). Vader Ernest had gestudeerd aan het Parijse conservatorium en in 1835 had hij de Prix de Rome voor compositie gewonnen. Hij schreef komische opera`s, maar vooral koormuziek, was dirigent en werd uiteindelijk, in 1871, zangdocent aan het Parijse conservatorium. Raissa zou gouvernante geweest zijn in 1873 en Ernest ontmoette haar –naar eigen zeggen- in datzelfde jaar in Rusland. Zij ging met hem mee terug naar Parijs, volgde er zijn zanglessen en trouwde met hem in 1877. Ze kregen een dochter die jong stierf, voordat Nadia werd geboren op de 72ste verjaardag van haar vader.

Nadia kon er in haar vroege jeugd niet tegen om muziek te horen en verstopte zich dan tot het geluid ophield. Dit ging over toen ze vijf jaar was en haar moeder weer zwanger. Van toen af had ze juist grote belangstelling voor haar vaders zanglessen.

 

Haar zus Marie-Juliette Olga (Lili) (3) werd op 21 augustus 1893 geboren en Ernest liet Nadia plechtig beloven altijd voor haar zus te zullen zorgen. Lili zong –tweeënhalf jaar oud- de hele dag, maar kreeg toen ze drie jaar -wat we nu- ‘de ziekte van Crohn’ zouden noemen, in die tijd ongeneeslijk. Zes jaar oud begeleidde Gabriel Fauré haar aan de piano, terwijl zij zijn Prière zo van blad las!

 

Nadia 1

Fauré met Nadia 1904

Widor

Nadia en Lili

Lili Boulanger

Raoul Pugno

Les Maisonnettes_Hanneucourt

graf van Lili en Nadia

Nadia

Fauré en Nadia

1904

Charles-Marie Widor

Nadia en Lili

       Lili Boulanger

     Raoul Pugno

Les Maisonnettes (r) in Hanneucourt/Gargenville

graf Lili en Nadia

 

In 1896 mocht Nadia naar de solfègeklas van het Parijse conservatorium. Op dat conservatorium werden vrouwen aanvankelijk helemaal niet toegelaten bij ‘fuga’ en ‘compositie’, maar in Nadia`s tijd waren er aparte klassen voor mannen en vrouwen bij solfège en harmonie en aparte syllabi bij viool en piano. Verder had ze privé- orgelles van o.a. Louis Vierne en Alexandre Guilmant en compositieles van Fauré en later van Charles- Marie Widor (4). Lili was helaas te vaak ziek in haar jeugd om een studie aan het conservatorium te kunnen volgen, maar gelukkig waren er buren als Paul Vidal, dirigent en leraar compositie aan het conservatorium en Georges Caussade, docent contrapunt aan dezelfde instelling, die regelmatig op bezoek kwamen! Lili leerde ‘informeel’ in een paar maanden wat haar zus jaren kostte: viool- piano- en harpspelen en zang.

Moeder Raissa hield zich zeer intensief bezig met de opleiding van haar beide dochters en zij was altijd aanwezig, óók bij Nadia`s lessen op het conservatorium –waar men dat toch niet verwachtte!. Raissa deelde tot haar dood in 1935 zelfs een slaapkamer met Nadia, terwijl Lili vanaf 1905 een eigen kamer had.

 

In 1900 stierf Ernest en er ontstonden geldproblemen in de familie omdat Raissa er een extravagante levensstijl op na hield en natuurlijk ‘vanwege haar aristocratische achtergrond’ niet kon werken. Nadia studeerde hard om lerares te worden en zo te kunnen bijdragen aan het onderhoud van haar familie. In 1903 won ze de eerste prijs op het conservatorium voor harmonie  en in 1904 werd ze eerste in wedstrijden voor orgel, pianobegeleiding en compositie. Op het examen ‘begeleiding’ ontmoette ze Raoul Pugno (1852-1914), pianist, organist en componist. Hij woonde in Hanneucourt/Gargenville, waar de familie Boulanger sinds 1904 de zomer doorbracht en waar ze in 1908 hun eigen bezit kochten. In Pugno`s huis verkeerden veel schrijvers en musici als Emile Verhaeren, Gabriel d`Annunzio en Willem Mengelberg. De nauwe omgang van –de getrouwde- Pugno met Nadia leidde tot roddels en negatieve publiciteit voor haar.

 

Vanaf eind 1904 ging Nadia lesgeven in het familieappartement in de Rue Ballu, no. 36. Eind 1907 werd ze aangesteld als docent piano en piano- begeleiding op het nieuwe conservatorium Femina-Musica en als assistent van Henri Dallier, docent harmonieleer aldaar. In 1908 won ze de tweede prijs van de Prix du Rome voor haar cantata La Sirène en in hetzelfde jaar speelden Nadia en Pugno samen pianoduetten. Ze componeerden ook samen een liederen cyclus, Les Heures claires en later ook grootschaligere werken.

In 1910 werd Annette Dieudonné student van Nadia en na haar studie gaf ze diens studenten ‘primaire’ muziekleer en solfège. Annette werd haar beste vriendin en assistent voor de rest van haar leven.

Nadat Nadia Diaghilev`s ballet ‘De Vuurvogel’, op muziek van Stravinsky, had bijgewoond, ontwikkelde zich ook met laatstgenoemde een levenslange vriendschap. In 1912 maakte Nadia haar debut als dirigent.

 

Lili verkondigde in 1909 dat ze ook componist wilde worden en zelf de Prix de Rome wilde winnen.  Dat lukte haar in 1913 –als eerste vrouw- met de cantate Faust et Hélène. Ze ‘kon winnen omdat ze –gezien haar gezondheid- geen bedreiging voor haar manlijke soortgenoten zou zijn’ (5).

 

Lili`s verblijf in de Villa Medici te Rome vanwege het winnen van de Prix, moest door het uitbreken van WO I ingekort worden. In 1916 ging ze nog wel terug naar Rome om daar verder te werken. Door de oorlog werden er nog nauwelijks openbare programma`s uitgevoerd, waardoor Nadia haast geen uitvoeringen meer had. Ze bleef wel privélessen geven.

Nadia organiseerde samen met Lili het Comité Franco-Américain du Conservatoire National de Musique et de Déclamation, dat voorzag in eten, kleding, geld enz. voor soldaten die vóór de oorlog musicus waren geweest, zoals bijv. Roussel, Ibert, Schmitt en Ravel. Ze gaven ook een tijdschrift uit: de Gazette des classes de composition du Conservatoire. In Lili`s sprookje La princesse Maleine –op tekst van Maeterlinck- speelde de oorlog een centrale rol.

Helaas had al dat harde werken tot gevolg dat Lili weer erg ziek werd en op 15 maart 1918 in Mézy- sur- Seine (Yvelines) stierf. De dood in 1914 van Raoul Pugno heeft volgens  Caroline Potter echter meer bijgedragen aan het stopzetten van Nadia`s compositiecarrière dan het overlijden van haar zus.

 

Annette Dieudonné

Nadia en Stravinsky

Jane Bathori

Nadia dirigeert

Gazette des classes

Winnaretta Singer

Nadia _orgel Philadelphia

Nadia geeft compositieles

Annette

Dieudonné

Nadia en

Stravinsky

Jane Bathori

zingt Nadia`s muziek

Nadia dirigeert

Gazette des classes (WO I)

ism. Lili

Princesse Edmund de Polignac=

Winnaretta Singer

Nadia speelt orgel in Philadelphia

Nadia geeft compositieles

 

In 1919 trad Nadia in meer dan twintig concerten op, vaak met muziek van haarzelf en vooral van Lili. Omdat het Conservatorium Femina-Musica was gesloten tijdens de oorlog, stichtten Alfred Cortot en Auguste Mangeot een nieuwe muziekschool in Parijs, de ‘École normale de musique de Paris’ en Cortot nodigde Nadia uit daar les te komen geven in harmonie, contrapunt, orgel en compositie. Mangeot vroeg haar ook muziekkritieken te schrijven voor zijn krant Le Monde Musical, wat ze deed voor deze en andere tijdschriften. In 1920 begon ze weer te componeren en ze schreef een aantal liederen op tekst van Camille Mauclair.

 

In 1921 speelde ze op twee concerten ten behoeve van de strijd voor vrouwenrechten, waar muziek van Lili op het program stond. Later zei Nadia ‘dat ze nooit bezig was geweest met feminisme’ en beweerde ze dat vrouwen geen stemrecht zouden mogen hebben omdat ze ‘de noodzakelijke politieke ontwikkeling’ missen. ‘Zo gauw een vrouw haar enige ware rol wil spelen –als moeder en echtgenote- kan ze niet meer tegelijk artiest zijn’(6).

 

In de zomer van 1921 werd de ‘Franse muziekschool voor Amerikanen’ in Fontainebleau geopend, met o.a. Nadia als leraar harmonie. Haar beste studenten nodigde ze uit voor een weekend met lunch en diner in haar zomer verblijf te Gargenville.

Daarnaast gaf ze thuis groepsles op woensdag om 15.00 uur- zowat tot haar dood. Vervolgens kregen geselecteerde studenten les in componisten van ‘Josquin’ en vooral ‘Monteverdi’ tot in de ‘20ste eeuw’, hoewel ze niet erg hield van ‘het sentiment van de 19de eeuw’.  Op haar ‘salons’ die daarna plaatsvonden, konden uitverkoren studenten professionele musici en andere kunstvrienden ontmoeten, zoals Igor Stravinsky, Paul Valéry en Gabriel Fauré. Nadia werkte zes dagen per week, van `s morgens 8 uur tot diep in de nacht (of nog langer- 7).

 

Maar al dat lesgeven, uitvoeren, componeren en schrijven ging ten kosten van haar gezondheid en ze kreeg regelmatig migraine en tandpijn. Ze stopte met het schrijven van kritieken voor Le Monde musical omdat ze de concerten niet kon bijwonen, en om genoeg geld voor zichzelf en haar moeder te verdienen, concentreerde ze zich na 1923 op lesgeven. Fauré vond dat ze een fout maakte door te stoppen met componeren, maar Nadia merkte op ‘dat zíj zeker wist dat ze ‘waardeloze muziek’ schreef’.

In 1924 organiseerden Walter Damrosch, Arthur Judson en de New York Symphony Society voor Nadia een paar maanden durende tournee door de VS, waarop ze solo orgelwerken uitvoerde, stukken van Lili en muziek van Copland. Toen Gershwin haar in 1927 om compositieles vroeg, merkte ze op dat zij hem niets kon leren.

 

Hoewel de economische crisis in de jaren `30 de sociale spanningen in Frankrijk vergrootte, hervatte Nadia het dirigeren, aanvankelijk in de salons van aristocratische beschermers zoals de Princesse Edmond de Polignac. Studenten die vanwege de rellen niet door Parijs durfden, kregen het verwijt ‘de muziek niet serieus genoeg te nemen’.

In maart 1935 overleed moeder Raissa waardoor Nadia minder vast zat aan Parijs en niet meer werd tegengehouden om les te geven in de VS. In 1936 verving ze Alfred Cortot in enige van zijn piano masterclasses over Mozart. Later dat jaar reisde ze naar Londen waar de BBC haar recitals uitzond en waar ze – als eerste vrouw-  het London Philharmonic Orchestra dirigeerde (8). In 1937 nam ze zes platen met madrigalen van Monteverdi op, maar niet iedereen was enthousiast over het feit dat ze moderne instrumenten gebruikte.

Na wederom een verblijf in Engeland, keerde Nadia in 1938 terug naar de VS voor een langere tournee: ze gaf lezingen in Radcliffe, Harvard, Wellesley en de Longy School of Music én leidde –als eerste vrouw- het Boston Symphony Orchestra. Daarna dirigeerde ze –wederom als eerste vrouw- het New York Philharmonic Orchestra in Carnegie Hall, het Philadelphia Orchestra en het  Washington National Symphony Orchestra

 

Toen WO II dreigde, hielp Nadia haar studenten om Frankrijk te verlaten. Stravinsky was op dat moment bij haar in Gargenville. Op het laatste moment bereikte ze, via Madrid en Lissabon, in november 1940 New York. Ze gaf vervolgens les op de Longy School of Music in Cambridge, Massachusetts, en later op het Peabody Conservatory in Baltimore.

Eind 1945 vertrok ze weer naar Frankrijk en ging lesgeven aan het Parijse conservatorium. In 1953 werd ze directeur van de school in Fontainebleau. Ze verzorgde de muziek voor de bruiloft van Rainier van Monaco met Grace Kelly in 1956, ging in 1958 weer naar de VS en werd datzelfde jaar erelid van Sigma Alpha Iota, het internationale vrouwen muziek genootschap (Postdam, New York). Daarna reisde ze nog naar Turkije, werd ontvangen door Kennedy op het Witte Huis en zat in 1966 in de jury van het Internationale Tchaikovsky Concours in Moskou. Hoewel haar gehoor en zicht steeds minder werden, bleef ze werken, bijna tot haar dood in Parijs in 1979. Ze werd –evenals Lili- begraven op het kerkhof van Montmartre.

 

De (zang)werken van Nadia en Lili:

Nadia componeerde zeer chromatisch, maar tonaal en ze heeft altijd gezegd dat Lili, die ook met polytonaliteit begon te experimenteren, veel beter was dan zij. Beide zussen werden in hun werk sterk beïnvloed door Fauré (9) en Debussy. Lili werkte meer ‘professioneel’. Ze hield van grootschalige genres ‘koorwerk met orkest’, kreeg veel belangrijke opdrachten en ze had –sinds 1913- een vast contract met uitgeverij Ricordi, terwijl Nadia focuste op liederen en piano stukken, genres die traditioneel meer geassocieerd werden met de vrouwelijke amateur componist voor ‘thuis’ vermaak. Nadia was meer een leraar dan een creatieve artiest.

 

Op de Nederlandse Wikipedia site staat een overzicht van Nadia`s beroemdste studenten, waarvan er hier enige –alfabetisch- worden weergegeven: Daniel Barenboim, Elliot Carter, Aaron Copland, John Eliot Gardiner, Philip Glass, Jacques Ibert, Quincy Jones, Dinu Lipatti, Igor Markevitch, Gian Carlo Menotti, Darius Milhaud, Per Nørgård, Astor Piazzolla en Ned Rorem.

In de VS werden haar ‘aanhangers’ na WO II ‘Boulangeries’ genoemd.

 

Nadia`s composities voor alt/mezzo met pianobegeleiding:

1901

Extase

Victor Hugo

 

 

 

1902

Aubade

L. Tiercelin

 

 

 

1902

Désespérance

Paul Verlaine

Idem 1906

 

 

1905

Ecoutez la chanson bien douce

Paul Verlaine

zeer laat-romantisch; tonaal met chromatiek en dissonanten;

 

 

1906

Versailles - zie Vol. 1

Albert Samain

Première door Jane Bathori

 

 

1906

Ilda

Albert Samain

 

 

 

1906

Mon coeur

Albert Samain

 

 

 

1906

Elégie –zie Vol.I

Albert Samain

Uitvoering door sopraan Fernande Reboul- Salle Pleyel; Elégie is tamelijk ‘ouderwets’(Potter p. 29)

Hamelle

 

1907

Soleils couchants-zie Vol.I

Paul Verlaine

 

 

1907

Poème d`amour

Armand Silvestre

 

 

 

1908

Was will die einsäme Thräne

Auch die Augen sind es wieder

Heinrich Heine

,,

Idem Franse versie:  Larme solitaire

 

 

 

1909

Les heures claires (8 liederen)

Emile Verhaeren

 

Heugel

 

1906-14

Douze mélodies- zie Vol. I en II

Diverse auteurs

No. Cantique, Versailles, Chanson

Heugel

x

1910

Pour toi

Heinrich Heine

 

 

 

1914-15

Soir d`Hiver- zie Vol. I

Nadia Boulanger

 

Heugel

x

1922

6 Mélodies- zie hieronder

Mauclair/

Bourguignon

 

Ricordi

 

 

Mélodies Vol. 1

Mélodies Vol. 1 Voix moyenne:

Cantique (maurice maeterlinck)
Chanson (georges delaquys)
Elegie (albert samain) Prière (henry bataille) Soir d'hiver (nadia boulanger) Soleils couchants (paul verlaine) Versailles (albert samain)

   Mélodies Vol. 2

Mélodies Vol.2 Voix moyenne:

Ach! die augen sind es wieder (heinrich heine) Heures ternes (maurice maeterlinck)
La mer (paul verlaine)
Le beau navire (georges delaquys) O schwöre nicht! (heinrich heine)
Was will die einsame thräne (heinrich heine)

Six Mélodies

1921 gecomponeerd, 1922 gepubliceerd door Ricordi

6 Mélodies (geen cyclus)

Au bord de la route (camille mauclair) Chanson "elle a vendu mon coeur" (camille mauclair)
Doute (camille mauclair) J'ai frappé (jean-françois bourguignon) L'échange (camille mauclair) Le couteau (populaire) (c. mauclair)

 

Lili`s composities voor alt/mezzo met pianobegeleiding:

1911

Reflets

M. Maeterlinck

à M. et Mme Paul Gentien

Ricordi/ Musescore

x

1912

Attente

M. Maeterlinck

à Mme J. Montjover

Ricordi

 

1912

Le retour

Georges Delaquys

à Hector Dufranne

Ricordi

x?

1913-4

Clairières dans le ciel (13 lied.):

-(5)Au pied de mon lit

-(8)Vous m`avez regardé

Francis Jammes

voor T, maar wel uitvoerbaar A/M

(5) à ma chère Maman

Ricordi/

Durand

 

1916

Dans l`immense tristesse

Bertha Galeron de

Calonne

à ma chère Claire Croiza

Ricordi/ IMSLP

x

 

Aan de tekst is het laatst gewerkt op 2 april 2019

Noten:

(1). Volgens Roster p. 295 , de New Grove en Potter heette ze Raissa Mychetsky; de Engelse Wikipedia gebruikt Myshetskaya; beide vermeld op: https://www.landrucimetieres.fr/spip/spip.php?article251

(2). Potter p. 2 geeft aan dat er geen bewijs is dat zij die titel mocht dragen. Verder is er volgens Potter nog onduidelijkheid over Raissa`s geboortejaar, haar echte naam, haar sociale afkomst en haar godsdienst. De film (DVD) twijfelt niet aan Raissa`s afkomst als prinses.

(3). De ‘Nederlandse Wikipedia’ noemt haar Juliette Marie Olga ipv Marie-Juliette Olga

(4). Potter p. 7: overstap van Fauré naar Widor, vermoedelijk om meer kans te maken op de Prix de Rome

(5). Potter p. xi

(6). Potter p. 158

(7). Potter p. 10

(8). Potter p. 154-5: De Princesse de Polignac betaalde de huur van het orkest en nog heel veel andere zaken mbt. haar dirigentschap. De Princesse stierf in 1943, in ballingschap in Londen

(9) Potter p. 38-39: zeker bij Lili heeft Fauré meer invloed gehad op haar stijl dan Debussy

Bronnen:

Gedrukte:

Danielle Roster, Die grossen Komponistinnen, Insel Taschenbuch 2116, 1998

Veerle Janssens, Vrouw aan de piano, Antwerpen, 2018

Caroline Potter, Nadia and Lili Boulanger, Aldershot: Ashgate, 2006

Artikel van Caroline Potter over Nadia Boulanger in The New Grove, 2 edition, 2001

Artikel van Annegret Fauser over Lilie Boulanger in The New Grove, 2 edition, 2001

 

DVD: Mademoiselle Nadia Boulanger, A film by Bruno Monsaingeon, Medici Arts  2007, gefilmd portret uit 1977: voor Nadia`s 90ste verjaardag

toelichting: http://www.brunomonsaingeon.com/EN/PERFORMERS/BOULANGER.html;

 

Websites:

https://epdf.tips/nadia-and-lili-boulanger.html

http://www.cnlb.fr/enb/centre/acc_centre.html

http://www.wikiwand.com/fr/Lili_Boulanger

 

Terug naar de pagina  muziek