MADDALENA CASULANA (ca.1540- ca.1590)

 

Van Maddalena Casulana (di Mezari) of  Madalena Mezari detta Casulana Vicentina weten we helaas weinig met zekerheid:

We weten ongeveer het jaar van haar geboorte en misschien de plaats ervan, maar niets over haar afkomst, haar jeugd. Hoe, waar en wanneer ze er in slaagde de scholing tot componiste, luitiste en zangeres te krijgen is ook niet echt zeker. We weten wel dat ze niet in een klooster intrad. Misschien was ze de bastaard dochter van een belangrijk persoon net als Barbara Strozzi (1619- 1677), of misschien liet ze zich –ook net als Barbara- onderhouden door rijke mannen. Ze was vermoedelijk niet getrouwd en had ook geen kinderen. Ze slaagde er in ieder geval in haar muziek –onder haar eigen naam- onder de aandacht te brengen van een belangrijke uitgever en van hooggeplaatste personen. Wat dat haar allemaal precies heeft opgeleverd is onbekend. Duidelijk is wel dat haar werk al tijdens haar leven is uitgegeven en ook diverse malen is herdrukt. Hoe Maddalena eruit heeft gezien is ook onbekend. De afbeelding op Internet is in ieder geval niet van haar, maar een voorstelling van St Cecilia door Artemisia Gentileschi (ca. 1610-1612)

 

Il desiderio 3de boek

Isabella de`Medici

Orlando di lasso

Hertog Wilhelm V van Beieren

secondo libro madrigali

Alessandro Piccolmini

Siena in Italië

     Casola d`Elsa

 Il Desiderio

 3de boek

Isabella de’ Medici- Orsina

Orlando di Lasso

Hertog Willem V

van Beieren

Secondo Libro di Madrigali

Alessandro Piccolmini

 

Volgens Beatrice Pescerelli (1) zou Maddalena Casulana ca. 1540 geboren zijn in Casola d’Elsa, ook bekend als Casula, vlakbij Siena, vandaar haar achternaam Casulana. De schrijver en astronoom Alessandro Piccolmini (1508-1579) vermeldde dat ze uit Siena kwam, maar zei verder niets over haar. Ze zou er bij Frà Leonardo Morelli gestudeerd hebben: naast compositie ook zang en luit.  Vervolgens zou ze naar het Hof van de Medici in Florence gegaan zijn, naar Isabella de`Medici, dochter van de groothertog van Toscane, die haar beschermvrouwe werd (2).

 

Om rijke sponsoren te trekken liet ze (eigen) werk opnemen in bloemlezingen (anthologieën) van reeds beroemde componisten, zoals haar vier madrigalen die in 1566 werden uitgegeven bij Girolamo Scotto. Het waren de eerste muzikale werken van een vrouw die in druk verschenen en ze zaten in een deel  van de collectie Il Desiderio, samen met o.a. werken van Orlando di Lasso en Cipriano de Rore. Een ander madrigaal van haar hand werd gepubliceerd in 1567 in het derde deel van Il Desiderio.

 

Haar eerste monografische publicatie was Il primo libro de madrigali à quattro voci, gepubliceerd door dezelfde Girolamo Scotto in 1568 in Venetië, dé stad in Noord- Italië waar vrouwen relatief de meeste kans kregen. Ze konden er weliswaar geen lid worden van de academies, waar poëzie en muziek werd bediscussieerd en uitgevoerd, maar ze mochten er wel aan deelnemen.

Haar Il primo libro droeg Maddalena op aan eerder genoemde Isabella de’ Medici-Orsina, hertogin van Bracciano, beschermvrouwe van de kunsten, amateur dichteres en musicienne. In de opdracht schreef ze: ‘Ik wil de wereld laten zien…dat mannen volkomen ongelijk hebben als ze denken dat zij alleen de gave van intelligentie en artisticiteit hebben en dat zulke gaven nooit aan vrouwen worden geschonken’ (3). Il primo libro werd tweemaal herdrukt in 1583.

 

Maddalena gebruikte gedichten van o.a. Petrarca en Tasso. Ze zocht teksten over de schoonheid van het platteland en liefde tussen herders en herderinnen en componeerde ze met veel chromatiek en woord- schildering. Werk van haar en van Catarina Willaert, wel familie maar geen dochter van Adriaan Willaert, werd op 22 februari 1568 –naast veel andere werken- door hofkapelmeester Orlando di Lasso uitgevoerd ter ere van het huwelijk van Hertog Wilhelm V van Beieren met Renata van Lotharingen.

In hetzelfde jaar 1568 droeg Antonio Molino (c.1495-1571), een Venetiaans koopman, acteur en schrijver, zijn boek met vierstemmige madrigalen op aan Maddalena, erbij vermeldend dat het werk iets van vroeger was en het product van lessen muziek bij haar (4). In 1569 droeg de dichter Giambattista Maganza (c.1513-1586) uit Vicenza een canzone aan haar op.

 

Haar Il secondo libro de madrigali à quattro voci, -de enige verzameling madrigalen die intact is overgeleverd- werd in 1570 in Venetië gepubliceerd, ook weer door Scotto. Maddalena droeg de bundel op aan Dom Antonio Londonio (5), een hoog geplaatste official in Milaan, wiens vrouw Isabella een beroemde zangeres was (6).

Volgens Karin Pendle (7) ‘trok Maddalena in de jaren 1570 dus flink rond: naar Venetië, waar ze privé lessen gaf in compositie, naar Vicenza waar ze luit speelde als privé vermaak en vervolgens naar Milaan. Een andere Milanese bron geeft aan dat Maddalena haar brood verdiende als componiste’ (8). Ze zou ook minstens één reis naar het Franse Hof hebben gemaakt.

 

De dichter Giambattista Crispolti (9) beschreef een banket in Perugia, waar Maddalena in 1582 tijdens het eten zong en in hetzelfde jaar droeg de Venetiaanse uitgever Angelo Gardano (1540-1611) zijn uitgave van de Monte`s Primo libro de madrigali a tre voci, op aan haar, terwijl hij haar smeekte hem te begunstigen met haar eigen bijdragen: Haar Il primo libro de madrigali à cinque voci, verscheen in 1583 bij hem (10), opgedragen aan graaf Mario Bevilacqua, een hooggeplaatst persoon van de Accademia Filarmonica di Verona (11). Maddalena was in hetzelfde jaar aanwezig op een tentoonstelling van de Accadamia Olimpica in Verona, die een portret van haar bezat.

Rond 1583 werd er naar haar verwezen als Signora Maddalena Casualana de Mezarii of Maddalena Mezarii detta Casulana. Sommige geleerden dachten daarom dat ze getrouwd was en dat zou dan verklaren waarom er op dat moment veel minder gepubliceerde composities van haar waren of vermeldingen van haar activiteiten. Pescerelli en Pendle zeggen allebei dat Maddalena na 1570 trouwde en in Vicenza ging wonen. Dat gegeven zou gestaafd worden door een verandering van naam op haar Il primo libro à cinque voci: ‘Madalena Mezarii detta Casulana Vicentina’.

Een andere biograaf, Thomasin LaMay, heeft echter geen enkel bewijs van een huwelijksdocument gevonden en zegt dat ‘zulke informatie over haar persoon zeker wel vermeld zou zijn’. Volgens hem kon Maddalena als gevierd componiste ‘de naam van haar geboorteplaats’ makkelijk inruilen.

 

De (voor) laatste publicatie van (een van) haar stukken, was in Il gaudio, een bloemlezing verschenen in 1586 te Venetië. Het betreffende stuk was Stavasi il mio bel Sol!, wat vermoedelijk het enige driestemmige (SAA) madrigaal van haar is dat ooit werd uitgegeven. Maddalena droeg het stuk op aan Philippus de Monte. Onbekend is van wie de tekst is.

 

Ergens in de jaren 1580 zou ze zich uit het ‘professionele muzikale leven’ hebben teruggetrokken. Onbekend is hoe ze stierf. Haar laatste publicatie zou een eerste en tweede boek van de –nu verloren gegane-  Madrigali spirituali uit 1591 geweest zijn, zoals de catalogus van de Venetiaanse uitgever Giacomo Vincenti die vermeldde (12).

 

In totaal zijn er 66 madrigalen van Maddalena bewaard gebleven (13).

Ze gebruikte contrapunt en chromatiek op een manier die doet denken aan het vroege werk van Luca Marenzio en de madrigalen van Philippus de Monte.  Ze gebruikte ook vaak parallelle kwinten en octaven. Haar werk heeft echter niet de extreem experimentele stijl die componisten uit Ferrara zoals Luzzasco Luzzaschi en Carlo Gesualdo hanteerden. Haar melodische lijnen zijn zangerig en besteden veel aandacht aan de betekenis van de gebruikte tekst. Maddalena had een voorkeur voor dramatische dialogen in haar polyfone vocale werken. Ze gebruikte eigen teksten en gedichten van Petrarca, Annibale Caro, Luigi Tansillo, Jacopo Sannazaro, Serafino Aquilano, Vincenzo Quirino, Bernardo Tasso en Giulio Strozzi.

 

  Wie meer wil begrijpen van de ingewikkelde politieke situatie in Italië rond 1600, toen

  het gebied verdeeld was in allerlei aparte, elkaar beconcurrerende, staten en staatjes,

  waaronder ook de Kerkelijke Staat van de paus, leze bijvoorbeeld de verhalen over de

  Gonzaga`s in Mantua, de`Medici in Florence en d`Estes in Ferrara/ Modena.

 

 

  Afbeelding rechts: overzicht van de plaatsen waar Maddalena Casulana in ieder geval

  is geweest

 

 

 

 

 

 

 

 

aan dit artikel is het laatst gewerkt op 16 april 2019

 

Noten:

(1). https://coloraturaconsulting.com/2014/10/06/composer-biography-maddalena-casulana-c1540-c1590/

(2). https://www.blogdellamusica.eu/maddalena-casulana-compositrice-biografia/; zie ook Pescerelli

(3). https://www.blogdellamusica.eu/maddalena-casulana-compositrice-biografia/

(4). https://coloraturaconsulting.com/2014/10/06/composer-biography-maddalena-casulana-c1540-c1590/

(5). https://www.blogdellamusica.eu/maddalena-casulana-compositrice-biografia/: Signor Don Antonio Londonio, Presidente del Magistro ordinario, & del Consiglio segreto del Re Catolico nello stato di Milano” . Het deel bevatte 21 madrigalen.

(6). https://coloraturaconsulting.com/2014/10/06/composer-biography-maddalena-casulana-c1540-c1590/

(7). http://d-scholarship.pitt.edu/7228/1/heerebeyerse_etd2009.pdf p. 14 geeft aan dat Pendle misschien niet geheel betrouwbaar is hiermee?

(8). https://www.blogdellamusica.eu/maddalena-casulana-compositrice-biografia/: Di questi anni di vita di Maddalena troviamo testimonianze negli “Esercizi Filosofici” del musicista Nicolò Tagliaferro in cui si suppone che la stessa si fosse stabilita a Milano. Tagliaferro in questo suo documento racconta che Maddalena invece di dedicarsi all’arte del canto, preferisce dedicarsi all’arte della composizione in cui «ella si dilettò molto, anzi più di quello che a profession donnesca conviensi».

(9). New Histrical Anthology of Music by Women, Volume 1 p. 44

(10). http://www2.cpdl.org/wiki/index.php/Maddalena_Casulana: Il primo libro di madrigali a cinque voci, Ferrara 1583, elders: Venetië, en dat is waarschijnlijker

(11). https://www.blogdellamusica.eu/maddalena-casulana-compositrice-biografia/ : Il primo libro de’ madrigali a cinque voci: in esso si legge la dedica al conte Mario Bevilacqua, personaggio di spicco dell’Accademia Filarmonica di Verona, e il ringraziamento per averle consentito di dimostrare le sue qualità artistiche presso la stessa Accademia.

(12). Beatrice Pescerelli in James Briscoe, Historical Anthology

(13). https://en.wikipedia.org/wiki/Maddalena_Casulana

Bronnen:

Gedrukte:

Beatrice Pescerelli, I madrigali di Maddalena Casulana (Firenze: Leo S. Olschki, 1979). A helpful English translation of Pescerelli’s findings can be found in Ellen D. Lerner, “Madalena Casulana,” in Women Composers: Music through the Ages, ed. Martha Furman Schleifer and Sylvia Glickman (New York: G.K. Hall, 1996), 1:98.

Artikel over Maddalena Casulana van Beatrice Pescerelli in: James Briscoe, Historical Anthology of Music by Women, Indianan University Press, 1987

Artikel van Thomas W. Bridges in New Grove, second edition

 

Websites:

https://coloraturaconsulting.com/2014/10/06/composer-biography-maddalena-casulana-c1540-c1590/

http://d-scholarship.pitt.edu/7228/1/heerebeyerse_etd2009.pdf  -vermeldt: Beatrice Pescerelli’s I madrigali di Maddalena Casulana –beste overzicht leven

 

Terug naar de pagina  muziek