ISABELLA LEONARDA (1620- 1704)

Aan deze pagina wordt nog hard gewerkt!

 

Dat vrouwelijke componisten onderbelicht zijn in de muziekgeschiedenis is bekend. Isabella Leonarda is ook zo`n voorbeeld: in de New Grove (uitgave 1980) is ze  -met een heel klein lemma, maar dat is al meer dan sommige andere vrouwelijke componisten ‘overkwam’ - onder haar voornaam opgenomen, in plaats van op haar achternaam, zoals haar manlijke soortgenoten. Stewart Carter -zie bronnenlijst- heeft dat in latere tijd wel goedgemaakt.

De Nederlandse Wikipedia site, die een vertaling is van de Engelse, baseert zich vooral op het werk van Stewart Carter. Een aantal gegevens ontleen ik aan deze Wikipedia site en dus aan hem. Helaas is er over haar leven eigenlijk niet zo heel veel bekend, ook omdat veel archieven in de loop der (o.a. Napoleontische) tijd verloren zijn gegaan.

Anna Isabella werd geboren op 6 september 1620. Ze was een van de kinderen van graaf Giannantonio Leonardi (1584- 1640), doctor in de rechten, en zijn (tweede) (1) vrouw Apollonia Sala.

Anna Isabella trad in 1636 toe tot het Ursulinenklooster Collegio di Sant' Orsola in Galliate nij Novara, dat vermoedelijk ook verbonden was met een soort meisjesschool. Ze werd officieel ingewijd in 1639 met de goedkeuring van de bisschop van Novara, Antonio Tornielli. Haar familie had nauwe banden met het klooster vanwege hun positie als geldschieters. Twee van haar drie broers, namelijk Gianpietro (1613-1636) en Gianbattista (geboren in 1625), werden kanunnik van de kathedraal van Novara. Broer Gianfrancesco (geboren in 1622) erfde na de dood van Gianpietro de vaderlijke adellijke titel en kreeg een belangrijke civiele functie. Isabella`s halfzus Anna (2) was al eerder ingetreden in het Ursulinenklooster en later volgde ook haar zus Orsola Margherita (1626-99).

Isabella studeerde vermoedelijk bij Elizabeth Casata, organiste in het klooster en (voor ze het klooster inging?) zeker bij Gasparo Casati (1610-1641), maestro di cappella van de Kathedraal van Novara. Hij nam twee van haar composities op in zijn Terzo Libro Di Sacri Concenti (1640). In een document uit 1638 wordt Isabella beschreven als bekwaam in het zingen, schrijven en componeren van muziek en in 1658 wordt ze ‘magistra musicae’ (muziekleerkracht) genoemd. Ze gaf haar medezusters waarschijnlijk muziekles en kon haar muziek ook door hen laten uitvoeren. 

Isabella schreef vermoedelijk het merendeel van de gewijde muziek voor alle uitvoeringen ín het klooster. In haar vocale bundels staan ook stukken voor tenor en/of bas. Die lijnen konden natuurlijk door een instrument gespeeld worden of gezongen worden door een alt, een octaaf hoger. of -maar niet zo waarschijnlijk- door een ingehuurde tenor of bas. Wellicht herschreef ze de stukken voor gebruik buiten het klooster, zoals voor de jongensschool van de Ursulinen. De Ursulinen waren namelijk een ‘onderwijzende orde’ en hadden een school naast de kerk voor ‘upper class’ studenten. De kerkelijke hoogtijdagen hier werden gevierd met feesten en veel muziek, vaak begeleid op het orgel.

Isabella Leonarda

        Kathedraal van Novara

Werk van Isabella en  Gasparo Casati

      Mottetti

Psalmi concertati

                      Mis opus 18

 

Ongeveer rond 1675 (3) verbleef trouwens in hetzelfde klooster een andere non die ook componeerde, namelijk Maria Xaveria Peruchona (ca. 1652- ca. 1709), ook uit Novara.  Deze Maria studeerde voor haar intrede bij twee manlijke leraren, maar zal zeker ook wel les van Leonora gehad hebben. Van Maria`s muziek is nog slechts één bundel bewaard gebleven met Sacri concerti de motetti a una, due, tre, e quattro voci, parte con violini, e parte senza (4).

Vermoedelijk zijn de giften van de familie Leonardi de reden geweest voor de invloedrijke posities die Isabella bekleedde in het klooster. Ze was Madre in 1676 (zie opus 6), Superiora in 1686 (opus 12) en Madre Vicaria in 1693 (opus 16). Op 78 jarige leeftijd lijkt Isabella niet langer gefunctioneerd te hebben binnen de congregatie. Dat is (wellicht) op te maken uit het gebruik van de adellijke titel ‘Donna Isabella Leonardi’ in de collectie van 1698 (op. 19), gevolgd door die van ‘consigliera’ (raadgeefster) in 1700 (op. 20). De exacte betekenis van deze titel, waarschijnlijk een eretitel, verleend op oudere leeftijd als erkenning voor tientallen jaren trouwe dienst, is niet bekend.(5).

Volgens een document uit het privé archief van de familie Leonardi, stierf Isabella op 25 februari 1704.

Isabella was hoog aangeschreven als componiste in Novara, maar daarbuiten kende men haar muziek nauwelijks. 60 jaar lang, maar vooral na 1670, werd haar werk gepubliceerd.

Ze was een van de weinige vrouwen in die tijd die de prima prattica goed beheerste. Ze schreef haar meer dan 200 werken volgens de regels van de traditionele contrapunt, meestal in het Latijn, maar soms in het Italiaans. Haar werken -gedrukt in 167Bologna of Milaan- bestaan uit 4 missen, 132 motetten, responsories, magnificats en litaniën, 18 religieuze concerten voor 1 tot vier stemmen en 2 violen, 1 Mariavesper, 20 psalmzettingen voor vier zangstemmen en instrumenten, 2 andere religieuze werken en 12 sonate da chiesa, opus 16, de eerste sonates door een vrouw gecomponeerd en gepubliceerd!!

Isabella`s cantatas experimenteren met vorm, melodie en het gebruik van instrumentele ritornellos, waarbij ze soms violen -ze speelde wellicht zelf ook viool - en een theorbe gebruikt.  Haar solomotetten zijn haar meest expressieve werken.

Bijna al haar composities zijn toegewijd aan de Maagd Maria ‘om haar devotie aan Maria te tonen en niet om ‘wereldlijke roem’ te vergaren’. Daarnaast droeg ze haar werk, waarvan ze de tekst van de motetten vermoedelijk zelf schreef -vaak op aan belangrijke personen zoals de bisschop van Novara, de aartsbisschop van Milaan en keizer Leopold I (1640- 1705). Waarschijnlijk had het klooster op dat moment dan financiële hulp nodig.

Verschillende van haar werken vonden hun weg naar Frankrijk en kwamen in het bezit van de componist en verzamelaar Sebastien de Brossard (1655- 1730). Hij nam haar composities op in zijn verzameling met de opmerking: ‘Al deze composities van de beroemde en onvergelijkbare Isabella Leonarda zijn zo mooi en briljant en tegelijk zo geleerd en wijs, dat ik het erg jammer vind dat ik ze niet allemaal heb”.

Werken geschikt voor de alt/ mezzo stem, met b.c. begeleiding. De meeste uitgaven (IMSLP) zijn bewerkt door Lorenzo Girodo

1640

 

Dialogen : Sic ergo anima animae  (Alt in T oct.)
Ah domine Iesu  (Alt in juiste octaaf)

Two Sacred Songs

AT

IMSLP

 

1676

Opus 6

Mottetti a voce sola. - grotendeels zonder instrumenten

Opgedragen aan Lorenzo Leonardi, kanunnik aartsdiaken  van de kathedraal van Novara

M/A

IMSLP

 

1677

Opus 7

Mottetti … con le litanie della Beata Vergine, 1–4vv,

- Mestitiae angores (altsolo met bc)

- O fallaces Mundi (altduet met bc)

(Nive Puer: canto solo S; Nr. 1 -kerst!)

Opgedragen aan Principe don Antonio Teodoro Trivultio

A

IMSLP

(p. 17-25)

 

1684

Opus 11

Mottetti a voce sola  (Alto:

-Exurge Anima (9)

-Ubi es  ò Domine(10)

Opgedragen aan D. Gaspar Francesco Fernandez Manrrique della Reale Famiglia di Lara, e Governatore di Novara

A.

IMSLP

 

1686

Opus 12

Mottetti 1-3 v.... opera duodecima (nr. 1 en 14 in het Italiaans) . nr. 3: O Pupuline belle: per il Santo Natale (S)

 

?

?

 

1687

Opus 13

Mottetti a 1, 2 e 3 voci con violini, e senza (o.a. duetten SA)

Consecrati alla Beatissima Vergine di Loreto

 

IMSLP

 

1687

Opus 14

Mottetti a voce sola  (Alto:

- Quantis crucior in poenis

- Donate caeli

Stefano Maria Caccia

A

IMSLP

 

1690

Opus 15

Mottetti a voce sola (Alto:

- Pone spes in planctu amaro.

D. Paula Beatrice odescalchi

(alt: Alla Molte Illustre, & Molta Reverenda Signora mia, Signora Colendissima, la Sig. D. Angela Xaveria Gulielmi, Monaca Virtuosissima nel Venerando Monastero di S. Maria Maddalena in Novara.

A

IMSLP

 

1695

Opus 17

Mottetti a voce sola  (nb)In Praesepe inter iumenta : aria S; Nr. 6 – kerst!!); (Alto:

-O caeli gloria

 

D. Ferrante Nazari Dottore d'ambi le Leggi, Canonico della Cattedrale di Novara

In tekst wordt veel verwezen naar Philippe

maar (nog) onvindbaar wie dat is…misschien

voornaam van Ferrante Nazari of zie opus 20)

A

IMSLP p.81-88

en Free-scores:

Bertone Aldo

(met klav.partij

A in altsleutel!)

x

1700

Opus 20

Motetti a voce sola con istromenti: Alto solo, con violini: 6. Pupille caræ, 7. Eia senti, 8. O Maria,

9. Qui Mariam amatis, 10. Attende filia, 11. Audita est vox, 12. Venite lætantes (contralto e organo)

dedicata a Filippo Avogadro canonico della cattedrale di Novara; Leonarda si riferisce a lui come fondatore di "Conservatori per vergini" e si rivolge a lui come "degno Conservatore di questo nostro Nobilissimo Collegio". (maardeze Filippo wordt in opus 20 niet apart in de tekst vermeld) (6)

 

IMSLP

(p. 199-206)

 

 

dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 29 november 2020

 

Noten:

(1). https://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-leonardi_%28Dizionario-Biografico%29/. Isabella had vermoedelijk een oudere halfzus uit een eerder huwelijk van haar vader

(2). Zie noot 1

(3). Dit jaartal moet nog geverifieerd worden.

(4). Pendle p. 110

(5). https://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-leonardi_%28Dizionario-Biografico%29/

(6)>. (http://www.cappellamusicalenovara.it/isabella-leonarda.html)

 

 

Bronnen:

Gedrukte:

Artikel van Rosemary Roberts over Isabella Leonarda in The New Grove Dictionaru of Music & Musicians, London 1980

Karin Pendle, Women & Music, A History, Indiana University Press, 2001

 

Websites:

Nederlandse en Engelse Wikipedia

https://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-leonardi_%28Dizionario-Biografico%29/ 

https://www.amodernreveal.com/isabella-leonarda  ism met https://www.hildegard.com/catalog.php?keyword=491-00674

De bronnen van A Modern Reveal: Songs & Stories of women composers, zijn : Bowers, Jane. “The Emergence of Women Composers in Italy, 1566–1700.” Women Making Music: the Western Art Tradition, 1150–1950, Jane Bowers and Judith Tick, editors. Urbana and Chicago, 1986, pp. 116–61.

Carter, Stewart. “Isabella Leonarda.” Grove Music Online. Oxford Music Online. http://www.oxfordmusiconline.com.libproxy.temple.edu/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000013920?rskey=Axj92B&result=1

Carter, Stewart. “Isabella Leonarda.” Women Composers: Music Through the Ages, Vol. 2, Sylvia Glickman, and Martha Furman Schleifer, editors. G.K. Hall and Co, 1996, pp. 139-194.

 

In OBA aanwezig: Stewart Carter: Selected compositions met stukken uit opus 3, 13, 17 en 19  ---deze moet ik nog raadplegen!!!!

 

Terug naar de pagina Muziek