HILDEGARD VON BINGEN (1098- 1179)

 

 

Om de politieke en godsdienstige situatie in de tijd dat Hildegard (Hilde= strijd) von Bingen leefde, goed te kunnen begrijpen, is het van belang eerst onderstaande tekst, verdeeld in korte hoofdstukjes, te lezen:

1.Benedictijnen versus Cisterciënzers

2.Het Heilige Roomse Rijk

3.De investituurstrijd

4.Paus Eugenius

 

Ad1. Benedictijnen versus Cisterciënzers: De kloosterregel van Benedictus van Nursia  -gebed, meditatie en werken- daterend uit de 6de eeuw, werd slecht nageleefd m.n. in Franse kloosters. Er was een situatie ontstaan ‘Adelskerk’ geheten waardoor veel kloosters en kapittels van seculiere kerken bemand werden door mensen van adel, met de bijbehorende levenswijze. Dat kwam omdat alleen oudste zonen het leencontract van hun vader konden erven. De rest van de zonen moest trouwen met erfdochters óf intreden in een klooster. Vanuit Cluny ontstond er een hervormingsbeweging, de Cisterciënzerorde, die voor extreme eenvoud en nederigheid was. Bernardus van Clairvaux (1090- 1153) was zeer belangrijk in deze beweging. De paus riep bijv. zijn hulp in bij het bestrijden van de ketterij in de Languedoc en in 1146 reisde hij door Frankrijk, Duitsland en België en predikte overal om de mensen op te roepen deel te nemen aan de 2de kruistocht.

Ad 2. Het Heilige Roomse Rijk: Bingen lag in het gebied dat in de 12de eeuw Romanum Imperium (=voortzetting Romeinse Rijk) heette. Keizers, gekozen door keurvorsten, hadden er de wereldlijke macht. De keizerskroning werd echter door de paus uitgevoerd, waardoor deze aanspraak maakte op de heerschappij. Keizer Frederik I Barbarossa  -de 2de van de Zwabische Hohenstaufendynastie- voerde in 1157 de naam Sacrum Imperium in, waarmee hij aangaf dat het keizerschap direct van God kwam, onafhankelijk van de paus. Diens kroning zou alleen nog ceremonieel zijn. Frederik verbood de plaatselijke hertogen hun onderlinge vetes uit te vechten.

Ad 3.De investituurstrijd: Dit was de strijd over wie de bisschoppen mocht benoemen: de paus of de keizer? Het Concordaat van Worms (1122) bepaalde dat de keizer het beslissingsrecht over de bisschopsbenoemingen verloor. Hij mocht alleen nog de wereldlijke macht toekennen.

Ad 4.Paus Eugenius: Eugenius leefde grotendeels buiten Rome en kwam uiteindelijk in Frankrijk terecht. Hij was erg voor de wereldlijke macht van pausen. In samenspraak met Bernardus van Clairvaux riep hij op tot de 2de kruistocht. Hij hield synodes in Parijs, Reims en Trier om het kerkelijk leven te hervormen. Frederik Barbarossa (1152- 1190) beloofde hem steun tegen zijn opstandige onderdanen te Rome, maar Eugenius stierf al snel in 1153.

 

Van Hildegard von Bingen is relatief veel bekend omdat zij erg veel heeft geschreven dat bewaard is gebleven. Toch zijn er -voor mij althans- een aantal dingen (nog) niet helder, met name met betrekking tot de figuur Jutta von Sponheim.

 

Hildegard en haar nonnen

De kosmische sferen

Physica

Hildegard en Volmar

Lingua Ignota

Ordo virtutum_strijd goed en kwaad

muziek

correspondentie Hildegard met F. Barbarossa

Hildegard en haar nonnen

De Kosmische Sferen

     Physica

   Hildegard en Volmar

      Lingua Ignota

 Ordo Virtutum

Hildegards muziek

Correspondentie o.a.

met Frederik Barbarossa

 

Hildegard werd rond 1098 (1) geboren te Bermersheim, bij Alzey, in Rheinhessen, als tiende kind (2) van Hildebert van Bermersheim en Mechthild van Merxheim- Nahet, lage adel in dienst van graaf Meginhard van Sponheim. Vanaf haar geboorte was ze ziekelijk en –naar eigen zeggen-  had ze al vanaf 3-jarige leeftijd visioenen.

Voor haar opvoeding ging ze op achtjarige leeftijd –met een feestelijke begrafenisceremonie-  naar Jutta von Sponheim (3), die met haar volgelingen een cel bewoonde van het Benedictijner klooster te Disibodenberg. Jutta kastijdde zichzelf, maar Hildegard veroordeelde dat later. Hildegard leerde er wat Latijn, een paar van de artes liberales, lezen en uitleg van de psalmen, andere bijbelteksten en de liturgie. In Benedictijner kloosters vond men muziek ter ere van God zeer belangrijk en de Benedictijner regel schreef dagelijks drieënhalf uur koorzang voor.

Wellicht legde Hildegard op veertien- of vijftienjarige leeftijd de gelofte af en na het overlijden van Jutta in 1136 werd ze tot magistra gekozen. Kuno van Disibodenberg, de abt van het Benedictijnenklooster, vroeg haar echter priores te worden onder zijn gezag. Maar Hildegard wilde een zelfstandig vrouwenklooster op de Rupertsberg in Bingen. Bij deze wens werd ze gesteund door de aartsbisschop van Mainz. Het klooster was klaar in 1150 en er kwamen zoveel vrouwen heen dat ze in 1165 een dochterklooster opende in Eibingen. Ze nam in haar klooster alleen novices van adel op, omdat ze ‘niet wilde dat haar gemeenschap werd verdeeld op basis van sociale status’. Deze nonnen waren niet afkerig van mooie kleding en sieraden, wat Hildegard op veel kritiek kwam te staan.

 

Op haar 43ste  begon Hildegard haar visioenen op te schrijven met behulp van haar secretaris, de monnik Volmar. Aanvankelijk bekeek de kerk die argwanend, maar paus Eugenius III moedigde haar juist aan, nadat Bernardus van Clairvaux en de aartsbisschop van Mainz hem, op de synode van Trier in 1147/8, op haar gewezen hadden. Hildegard voltooide nu haar eerste grote werk Scivias (Sci vias Domini =Ken de wegen van de Heer). Ze schreef verder twee grote visioenenboeken Liber vitae meritorum (=Boek van de verdiensten van het leven) (1150-1163) en Liber Divinorum Operum (=Boek van Goddelijke werken) (1163) en de Physica en Causae et Curae (1150), twee werken die samen meer bekendstaan als Liber Subtilitatum (=Het boek van subtiliteiten). Deze gaan over de natuur en de geneeskunst en bevatten veel geneeskrachtige recepten. Hildegard had veel belangstelling voor het beschrijven van planten, vogels, dieren en stenen om de kwaliteit van een object te achterhalen waaruit zij dan de geneeskrachtige toepassing afleidde. Ze schreef op een positieve manier over seksuele relaties en over de lichamelijke vreugde vanuit een vrouwelijk standpunt. En ze componeerde veel muziek (zie verderop).

 

Ze preekte publiekelijk en ze maakte tussen 1160 en 1170 vier ‘preekreizen’ (zie kaartje) voor geestelijkheid én leken, waarbij ze te keer ging tegen kerkelijke corruptie. Ze gaf adviezen, gevraagd en ongevraagd, aan allerlei hooggeplaatste kerkelijke en wereldlijke personen, waaronder keizers en pausen en ze correspondeerde onder andere met Bernard van Clairvaux, keizer Koenraad III en  keizer Frederik I Barbarossa.

Ook vond ze een eigen, alternatief, alfabet uit, het Lingua Ignota, een aanpassing van het middeleeuwse Latijn met zelfbedachte woorden en vervoegingen (neologismen).

 

Aan het einde van haar leven kwam Hildegard in moeilijkheden doordat ze een geëxcommuniceerde kennis in gewijde grond had begraven. Daarvoor werden zij en haar convent door, met name, abt Kuno van Disibodenberg gestraft. Het klooster werd verboden het koorgebed te zingen, de heilige mis op te dragen en de klok te luiden. Deze straf werd later door de aartsbisschop van Mainz, een hogere kerkelijke autoriteit, teruggedraaid.

Op 17 september van het jaar 1179 stierf Hildegard op de 81-jarige leeftijd. Haar hagiografie, Vita Sanctae Hildegardis, werd samengesteld door de monnik Theoderic van Echternach, die daar weer andere bronnen voor gebruikte (4).

Haar relieken werden in 1642 overgebracht naar de parochiekerk in Eibingen. Ofschoon ze nooit officieel is heilig verklaard, liet op 10 mei 2012 paus Benedictus XVI een decreet publiceren, waardoor Hildegard vereerd mag worden als universeel heilige van de katholieke Kerk.

 

H R Rijk 12 de eeuw

Bingen

Land van Hildegard

preektochten

Het Heilige Roomse Rijk (HRR) in de 12de  eeuw

Ligging  Bingen aan de Rijn in het HRR

                               Bingen              Mainz

                  Disibodenberg   Bermersheim

De 4 Preekreizen van Hildegard

 

 

Hildegard en haar muziek:

Hildegard maakte waarschijnlijk tijdens de dienst ook gebruik van muziekinstrumenten, hoewel dat officieel niet was toegestaan.(5). Ze gebruikte ‘vrije’ teksten en hield zich niet strikt aan de strofische vorm waarin alle coupletten van een tekst werden gezongen op dezelfde muziek. Ze componeerde in een soort gregoriaanse –Rijnland- stijl. De toonomvang van haar composities is uitgestrekt –vaak twee octaven- en de melodie heeft veel melismen: notenslierten op één lettergreep. Er is geen enkele indicatie over tempo en ritme.

Ze schreef de Symphonia armoniae celestium revelationum, een verzameling van 77 gezangen voor de liturgie op basis van haar visioenen: een kyrie, een alleluja, 35 antifonen, 19 responsoria, zeven hymnen en zeven sequenties verdeeld over de volgende ‘hoofdstukken’ (6) :

I. Liederen voor God de Vader en God de Zoon

II. Liederen voor de Maagd Maria en haar Zoon

III. Liederen voor de Heilige Geest

IV. Liederen voor de Hemelse Koren

V. Liederen voor Patroon Heiligen

VI. Liederen voor Maagden, Weduwen en Onschuldigen

VII. Officium voor St. Ursula en haar Gezellen, de 11.000 maagd- martelaren van Keulen

VIII. Liederen voor de Kerk (Ecclesia)

IX. Vier verzen zonder Muziek, voor Christus, de Maagd en Wijsheid

 

Daarnaast bevat de Symphonia (7) het mysteriespel Ordo Virtutum, (Orde der deugden), een gezongen drama voor vrouwenstemmen met één partij voor mannenstem (de duivel), die niet zingt maar schreeuwt. Zeventien Deugden (Virtues) en de Duivel strijden over de bestemming van een vrouwenziel.

 

Hildegard is populair geworden in de New Age- stroming vooral vanwege haar holistisch denken en haar status als mystica en haar muziek heeft o.a. Arvo Pärt en Sofia Goebaidoelina beïnvloed (8).

 

De Columbiaanse pianist, dirigent en componist Javier Fajardo Chávez (1950- ) heeft in 2005 Cuatro Textos sagrados de Hildegard von Bingen 

getoonzet voor gemengd koor. Het 1ste  deel: Sed Diabolus in invidia is voor SA koor;  deel II Et ideo puellae is voor SAA koor.

 

De Italiaanse componiste Carlotta Ferrari (1975- ) heeft zeer veel van Hildegards teksten gebruikt voor haar composities (9).

 

 

 

Aan deze tekst is voor het laatst gewerkt op 16 april 2019

 

Noten:

(1).De exacte datum is onbekend

(2). https://en.wikipedia.org/wiki/Hildegard_of_Bingen :  Hildegard is traditionally considered their youngest and tenth child, although there are records of only seven older siblings

(3). https://en.wikipedia.org/wiki/Hildegard_of_Bingen :  The date of Hildegard's enclosure at the monastery is the subject of debate. Her Vita says she was professed with an older woman, Jutta, the daughter of Count Stephan II of Sponheim, at the age of eight. However, Jutta's date of enclosure is known to have been in 1112, when Hildegard would have been fourteen. Their vows were received by Bishop Otto Bamberg on All Saints' Day, 1112. Some scholars speculate that Hildegard was placed in the care of Jutta at the age of eight, and the two women were then enclosed together six years later. Hildegard and Jutta were enclosed together at the Disibodenberg, and formed the core of a growing community of women attached to the male monastery. Jutta was also a visionary and thus attracted many followers who came to visit her at the cloister; Roster p. 20 geeft –net als de Nederlandse Wikipedia- aan dat Hildegard naar de jonge Benedictijner abdis Jutta von Spanheim werd gestuurd; https://d2w1s6o7rqhcfl.cloudfront.net/4780-mediapdf-216240268.pdf : Toen Hildegard acht jaar was, begon haar religieuze opvoeding bij de kluizenares Jutta, die zich in een tegen de Benedictijnse kloosterkerk in Disibodenberg vast gemetselde cel had laten opsluiten, zoals ook de Utrechtse Suster Bertken die zich had laten inmetselen in een cel aan de Buurkerk. Jutta’s cel had echter wel een opening waardoor adellijke meisjes, onder wie dus Hildegard, naar binnen konden om zich door Jutta te laten onderrichten. Erg veel schijnt dat onderwijs niet te hebben voorgesteld, maar ze leerden wel Latijn lezen.

(4). Hildegard's hagiography, Vita Sanctae Hildegardis, was compiled by the monk Theoderic of Echternach after Hildegard's death. He included the hagiographical work Libellus or "Little Book" begun by Godfrey of Disibodenberg. Godfrey had died before he was able to complete his work. Guibert of Gembloux was invited to finish the work; however, he had to return to his monastery with the project unfinished.Theoderic utilized sources Guibert had left behind to complete the Vita.

(5). Roster p. 24-25

(6). Zie https://imslp.org/wiki/Symphonia_et_Ordo_virtutum_(Hildegard) voor een compleet overzicht; zie ook http://www.hildegard-society.org/p/music.html

Men denkt dat de meeste dateren uit de periode 1140- 1160 en waren geschreven voor specifieke dagen en vieringen van de kerkelijke kalender.

De korte antifonen werden gezongen voor en na iedere serie psalmen, de lange –votief antifonen- waren waarschijnlijk ‘losse stukken’ die tijdens de liturgie maar ook wellicht tijdens processies werden gezongen. Responsoria zijn  series soloverzen afgewisseld met antwoorden door het koor, die tijdens de nachtwaken werden gezongen. Hymnen werden op verschillende momenten gezongen, maar nooit tijdens de mis en sequenties werden gezongen tussen het Alleluja en het Evangelie. Op deze site staan ook alle teksten en vertalingen in het Engels.

(7).Er bestaan 2 handschriften van de Symphonia: Het Dendermonde  MS (1158) had de Ordo Virtutum vermoedelijk wel als integraal deel ; het latere handschrift in de Hessische Landesbibliothek, Wiesbaden heeft de Ordo niet.

(8). Voor een uitgebreidere lijst zie de Engelse Wikipedia site over Hildegard

(9). https://imslp.org/wiki/Category:Hildegard

Bronnen:

Gedrukte:

Danielle Roster, Die grossen Komponistinnen, Insel Taschenbuch 2116, 1998

Artikel van Ian D. Bent in The New Grove,, London 1980 ( n.b. Hildegard von Bingen staat hier onder Hildegard en niet onder Bingen!)

Artikel over Hildegard van Barbara Jean Jeskalian in: James R. Briscoe, Historical Anthology of Music by Women, Indiana University Press, 1987

Petra Welzel, Hildegards Lied, Hildegard von Bingen. Der Roman ihres Lebens, Frankfurt am Main, 2005

 

Websites:

https://web.archive.org/web/20170709101619/http://www.hildegardvanbingen.nl/

http://www.landderhildegard.de/staetten/wege-zu-hildegard/

http://www.hildegard-society.org/p/music.html

 

Terug naar de pagina ‘muziek