CATHARINA VAN RENNES (1858- 1940)

 

In tegenstelling tot veel van haar tijdgenoten heeft Catharina (Cato) van Rennes (Rennés) tijdens haar leven al bekendheid genoten. Zij groeide op in Utrecht, een belangrijke muziekstad in de 19de eeuw, waar Robert en Clara Schumann, Anton Rubinstein, Johannes Brahms en Joseph Joachim graag kwamen. Er is erg weinig bekend over haar persoonlijk leven. Het boek van Marjan Berk verwijst wel naar een interview uit 1910 van de journalist Marie Joseph Brusse met Catharina, maar erg veel bijzonderheden zijn daar blijkbaar niet uit tevoorschijn gekomen. Catharina hield vragen over haar persoonlijk leven duidelijk af. Ik denk dus dat er niets nieuws daarover te vinden zal zijn bij een nieuwe speurtocht in haar archiefstukken in het Nederlands Muziekinstituut, dat is ondergebracht bij het Haags Gemeente Archief. Onderstaand verhaal is dus een bewerking van de alom vindbare ‘standaardtekst’ over haar:

 

Van rennes_jong

Richard Hol

Johannes Messchaert

Jo Vincent

als dirigente in reformkleding

Bel Canto Brigittenstraat 1 in 1925

Art nouveau

Hendrika van Tussenbroek

     Catharina

Richard Hol

Johan Messchaert

  Jo Vincent

Catharina in

‘reformkleding’

Bel Canto, Brigittenstraat 1

Utrecht, 1925

 Boekje met voorpagina in Art

 Nouveau stijl

Hendrika van

Tussenbroek

 

Carharina van Rennes werd op 2 augustus 1858 op de Mariaplaats in Utrecht geboren. Haar vader was de graanhandelaar Jan van Rennes en haar moeder was Marianna Josepha de Jong, dochter van een officier. Catharina zou het oudste van drie kinderen zijn, maar bij Berk vond ik de gegevens dat er in het gezin negen kinderen zijn geboren waarvan er maar drie in leven bleven (1).

Zodra haar vader  - zelf een goede pianist en jaren lang tenor in het Utrechtse Toonkunstkoor - merkte dat Catharina muzikaal begaafd was, stelde hij alles in het werk om dit talent te ontwikkelen. Maar zijn dochter was nogal speels en wispelturig en had weinig geduld voor de pianolessen die haar vader haar gaf. Het geluid van de draaiorgels vond ze duidelijk veel interessanter.

Vanaf haar twaalfde ging Catharina naar de zangschool van Richard Hol (2). Later studeerde ze bij Hol muziektheorie, pedagogie, compositie en solozang. Tegelijkertijd volgde ze zanglessen bij concertzanger- bas- bariton Johan Messchaert (3). Op 5 oktober 1883 slaagde Catharina voor pianospel en -onderricht, en op 30 juni 1884 behaalde zij het diploma zangonderwijs en solozang.

 

Ze was nog niet klaar met haar studie toen zij al af en toe werd gevraagd als zangeres op te treden. Onmiddellijk na haar eindexamen nam Daniël de Lange haar op in zijn Amsterdams a capella- koor, waar ze kennismaakte met de Renaissance muziek van Dufay, Ockeghem, Obrecht, des Prez, di Lasso, Clemens non Papa en J.P. Sweelinck. Met dit koor bracht zij onder meer in 1885 als soliste in de Londense Albert Hall oud-Nederlandse liederen ten gehore. Als soliste zong ze vaak liederen van Robert Schumann en oratoria van Haydn.

Catharina had wel een mooie maar niet heel bijzondere -en bovendien vrij kleine- stem en zij zag voor zichzelf geen toekomst op het podium, hoewel zij nog tot haar vijftigste bleef optreden. Ze wilde liever zangpedagoge worden. In 1887 solliciteerde ze daarom bij de Utrechtse Muziekschool naar de functie van lerares solozang, die na het vertrek van Richard Hol was vrijgekomen. Ze kreeg de baan echter niet. Deze ging naar Bertha Zegers- Veecken. Vermoedelijk gebeurde dat omdat men bang was dat haar scherpe tong tot conflicten met leerlingen zou leiden. Haar teleurstelling was groot en verbitterd ondertekende zij korte tijd later een brief aan een vriendin met de woorden: 'C. v. R., gediplomeerd en gepasseerd door de Maatschappij tot bevordering der Toonkunst'.

 

Ze nam nu het heft in eigen hand en richtte in 1887 een eigen zangschool voor kinderen op in Utrecht, Bel Canto geheten. Later opende zij dependances in Hilversum, Amsterdam en Den Haag, waar ze eveneens zelf les gaf. Haar leerlingen waren kinderen van goeden huize. Voor hun ouders en andere belangstellenden organiseerde zij regelmatig ‘openbare lessen’. In 1901 verhuisde ze naar een huis in de Brigittenstraat, ook Bel Canto genoemd. Daar was ruimte voor haar muziekschool en de muziekuitgeverij van haar –ongetrouwde- broer Jacob. Grote bekendheid kreeg haar school toen prinses Juliana van 1916 tot 1921 in klassikaal verband zangonderwijs kreeg in Paleis Noordeinde. De sopraan Jo Vincent (4) was ook een van Catharina`s leerlingen. Later organiseerde ze ‘matinees’: ze ging dan met enkele klassen naar Den Haag of Arnhem om er concerten te geven, waarbij ze zelf als conferencière optrad.

Catharina werd beroemd door haar zelf ontwikkelde lesmethode, die de nadruk legde op zelfwerkzaamheid en creativiteit. Ze was echter nogal heerszuchtig en hield de kinderen strak onder de duim, waardoor de sfeer niet altijd even ontspannen was. Ze werd ook wel –vanwege haar uiterlijk-  Catharina de Grote genoemd. Vijfenveertig jaar heeft ze haar zangschool geleid – heel lang samen met haar zus Francine die op de piano begeleidde. Catharina gaf ook zanglessen aan (veelal vrouwelijke) volwassenen, maar nooit leidde zij iemand op voor een diploma, omdat ze zo'n papier maar onzin vond. Een aanbod later om zangdocente te worden aan het Amsterdamse conservatorium sloeg zij af, omdat ze haar zelfstandigheid niet wilde opgeven.

 

Onduidelijk is of Catharina bewust of onbewust ongehuwd is gebleven. Ze zou ook niet lesbisch zijn geweest volgens Van der Elst. En

hoewel ze geen rol heeft gespeeld in de feministische beweging, had ze wel sympathieën in die richting. Het ergerde haar dat het toentertijd voor een vrouw niet mogelijk was dirigent te worden. Toch heeft ze enige keren gastdirecties vervuld. Op 10 september 1898 al was ze dirigente tijdens de kroningsfeesten in Den Haag, waar 1800 jongens en meisjes, begeleid door de kapel der grenadiers en jagers, haar Oranje- Nassau- Cantate (opus 33) voor koningin Wilhelmina uitvoerden (5). Daar droeg Catharina –een grote nieuwigheid voor die tijd- een reformjurk, dat wil zeggen een jurk zonder corset met veel bewegingsvrijheid. Verder stond zij drie keer voor het Amsterdamse Concertgebouworkest en in 1908 deed ze mee aan het derde internationale congres van de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht. In 1912 werd weer een Nederlands Muziekfeest in Amsterdam georganiseerd en daar waren -in tegenstelling tot in 1902- vrouwelijke componisten beter vertegenwoordigd, o.a. met Cornélie van Oosterzee, Hendrika van Tussenbroek, Cato Vletter en Catharina natuurlijk. Haar oud-leerlinge, de sopraan Hanna Verbena zong er een aantal van Catharina`s liederen, In hetzelfde jaar maakte ze een tournee naar Nederlands- Indië om daar propaganda te maken voor haar muziekstukken. Ook daar werden die vertolkt door Hanna Verbena, terwijl Catharina achter de vleugel zat.

 

Catharina was zich bij het componeren geheel gaan toeleggen op vocale werken, meestal een-, twee-, en meerstemmige kinderliederen met pianobegeleiding, die van haar helemaal niet braaf en moralistisch hoefden te zijn. Voor volwassenen schreef ze grotendeels voor

vrouwenstemmen en –koren, zowel a capella als met pianobegeleiding, de meeste in het Nederlands. Veel van deze composities, waarvoor ze eerst geen uitgever kon vinden, werden later uitgegeven door haar broer Jacob. De kinderliedjes werden gedrukt in mooie boekjes, met geïllustreerde titelpagina's. Een paar van deze muziekalbums, zoals de Kleengedichtjes van Guido Gezelle (opus 52) uit 1904, werden meer dan zestig keer herdrukt en werden in het Frans, Duits en Engels vertaald.

Tijdens haar zanglessen liet Van Rennes de kinderen ook zelf versjes schrijven, waarvan ze de beste in een in rood leer gebonden boekje noteerde om ze later van muziek te voorzien. Haar oud-leerlinge en assistente M. Rinkel- de Vos, liet dit na haar dood, onder de titel Liedjes uit 't Rooie Boekje', van kinderen vóór kinderen (1941), in druk verschijnen.

 

Cornelie van Oosterzee

40 jarig jubileum Bel Canto

uitvoering Stedelied olv CvR Stadhuis 1929

Liedjes Rode Boekje

euritmiejpg

Van rennes

Zes vrouwelijke componisten

Madonnakindjes

Cornélie van

Oosterzee

  40 jarig jubileum Bel Canto

  1927

Uitvoering Stedelied in 1929 in Stadhuis

 Liedjes uit ’t Rooie

 Boekje

       Euritmie

Catharina op

latere leeftijd

H. Metzelaar

Zes vrouwelijke

componisten

Marjan Berk

Madonnakindje

 

Kort na 1900 raakte Catharina in de ban van de 'ritmische gymnastiek' (euritmie), volgens de methode van de Zwitserse pedagoog en componist Ėmile Jaques –Dalcroze (n.b. Dalcroze was een fantasie- toevoeging). In 1907 volgde zij een cursus bij hem in Genève waarover ze een brochure schreef.

In 1927 werd ze, ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van 'Bel Canto', op grootse wijze in de Utrechtse Stadsschouwburg gehuldigd. Bij deze gelegenheid werd ze Ridder in de Orde van Oranje- Nassau.  Kort daarna begon zij aan geheugenverlies te lijden, wat steeds erger werd. Dankzij enige oud-leerlingen kon ze begin 1933 naar het Lutherse bejaardenoord 'Huize Klimop' te Amsterdam- Zuid. In dit tehuis had men haar Utrechtse zitkamer nauwkeurig nagebouwd, zodat zij niet zal hebben beseft dat ze was verhuisd. Hier overleed zij op 23 november 1940. Catharina werd in Utrecht begraven.

 

Catharina van Rennes schreef meer dan 150 liederen en duetten voor kinderen en 50 liederen in Duits romantische stijl, met invloed van Schumann en Brahms. In het begin hadden die vaak Nederlandse teksten, soms met Duitse vertalingen. Na 1900 verdwenen de oorspronkelijke Duitse teksten geheel uit haar werk. In de loop van de tijd –na de jaren 60- is men haar liederen zoetelijk en sentimenteel gaan vinden en ze worden dan ook niet meer zo veel uitgevoerd. Verschillende er van zijn opgenomen in de liedbundel Kun je nog zingen, zing dan mee. Eén van haar bekendste kinderliedjes is Drie kleine kleutertjes die zaten op een hek (vertaald uit het Engels, oorspronkelijke auteur Kate Greenaway).

 

Tot de bekendere liederen die ze componeerde behoren de liederencyclus/ zes tweestemmige liederen Zwaluwenvlucht/ Schwalbenflug op. 59 voor sopraan, mezzosopraan en piano. Onduidelijk is wanneer die cyclus is gecomponeerd: van der Elst geeft op p. 82 aan ergens tussen 1908 en 1916. Zwaluwenvlucht bevat: 1. Zwaluwenvlucht / tekst v. F. Rutten 2. Is 's avonds het zonnetje moe ... / tekst v. A. Sutorius 3. Herfststemming/Herbststimmung / tekst v. C. Voûte 4. Een prinsesje / tekst v. H. Dietz 5. Wij willen zijn als het zonnelicht / tekst v. E. Boddaert 6. Kerstnacht / tekst v. J.D.C. van Dokkum. Ook dit werk werd gedrukt bij broer Jacob van Rennes.

 

 

aan deze tekst is het laatst gewerkt op 21 april 2019

 

Noten:

(1). Berk p. 29-30

(2). Deze ging later op in de Muziekschool der afdeeling Utrecht van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst

(3).  https://www.opusklassiek.nl/boeken/berk_madonnakindje.htm: Volgens Marjan Berk zou Catharina misschien wel verliefd zin geweest op de bas- bariton Johannes Messchaert. Voor hem deed Cato ooit glorievol eindexamen en ze correspondeerde met hem over zanglessen. Dankzij het Westfries museum kon het Messchaert archief worden ingezien, waarin een zevental brieven van haar aan hem werd teruggevonden. Uit haar gesprek met  Nancy van der Elst distilleerde Berk dan dat Cato mogelijk op basis van 's auteurs wishful thinking verliefd was op hem. Zie ook Berk, Madonnakindje.

(4). In het boek van Berk komt een duidelijke afgunst tussen Berk`s moeder t.o.v. Jo Vincent naar voren! Voor meer info over Jo Vincent en haar houding in de oorlog  zie: http://www.charlottehansson.nl/Henriette%20Bosmans.htm

(5). Van der Elst p. 59-61: Catharina kreeg nauwelijks iets vergoed voor haar werk hieraan. Ze vroeg zich af of dat was omdat ze een vrouw was? Voortaan zou ze beter opletten

Bronnen:

Gedrukte

Nancy van der Elst, "Catharina van Rennes". In: Helen Metzelaar, Zes vrouwelijke componisten. Zutphen: Walburg Pers, 1991, pp. 53–84.

Marjan Berk, Madonnakindje. Over het leven van Catharina van Rennes 1858-1940. Amsterdam: Atlas Contact, 2015: dit boek is opgedragen aan Nancy van der Elst

Artikel over Catharina van Rennes van Helen Metzelaar in The New Grove Dictionary of Music and Musicians, 2d edition 2001

 

Websites

http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn4/rennes

https://www.opusklassiek.nl/boeken/berk_madonnakindje.htm

http://catalogus.muziekbibliotheekvandeomroep.nl/starweb/mcowebcat/Fastlink/servlet.starweb?path=mcowebcat%2FFastlink%2Ffastlinkschat.web&snelzoek1=NWALL%3DRennes+AND+Catharina+AND+van&format=Fastlinkrapport

http://muze-f.nl/cms/wp-content/afbeeldingen/Artikel-Catharina-van-Rennes.pdf

 

Terug naar de pagina “muziek