ää

 

AGATHE BACKER-GRØNDAHL (1847- 1907)

 

Agathe Ursula Backer werd op 1 december 1847 in Holmestrand (Noorwegen) geboren als derde van de vier dochters van de Deense consul en zakenman Nils Backer (1815–1877) en zijn vrouw Sophie (geb. Smith Petersen; 1818–1882). Er werd veel met de meisjes – naast Agathe: Inga, Harriet en Margrethe-  gemusiceerd op de piano, door Nils en ook door oma Agathe Ursula Backer (‘Aasila’), die zelf ook componeerde. Op driejarige leeftijd speelde Agathe al stukjes op ‘Aasila`s piano en toen ze vijf jaar was schreef ze haar eerste compositie. Vermoedelijk ging Agathe, net als haar zus Harriet, naar de kleine privé meisjesschool van Frau Calmeyer in Holmestrand.

In 1857 vertrok het gezin naar Christiania (tot 1925 de naam voor Oslo), waarschijnlijk omdat vader Nils daar meer zou kunnen verdienen. Agathe ging daar voortaan naar Autenrieth, een van de meest vooraanstaande meisjesscholen, waar ze les kreeg in Duits, Engels, Frans en Griekse mythologie.

Agathe kreeg in Christiania eerst pianoles van ‘Fr(äulein) With, vanaf 1859 van de muziekpedagoog en muziekcriticus Otto Winter-Hjelm en vanaf 1860 van Halfdan Kjerulf, die haar ook aanmoedigde om te componeren. Hij zorgde er ook voor dat Agathe theorieles kreeg van Ludvig Mathias Lindeman.

Op advies van Kjerulf mocht Agathe, na lang dubben, in 1865 naar het buitenland om verder te studeren. Haar familie was er eigenlijk tegen en vooral haar moeder wilde liever dat zij zich verloofde, zoals ieder ‘gewoon meisje’. Maar wilde je in die tijd een hogere graad in de muziek bereiken in Noorwegen, dan moest je -omdat er in Noorwegen nog geen conservatorium was (1)- óf naar Zweden, óf naar Denemarken, óf naar Duitsland (Leipzig of Berlijn). Agathe`s oudste zus, Inga, ging met haar mee.

Agathe wilde net als haar grote voorbeeld, de Noorse pianiste Erika Lie Nissen, studeren aan de Neue Akademie der Tonkunst in Berlijn. Ze moest daarvoor wel eerst toelatingsexamen doen bij Theodor Kullak. Deze begreep snel Agathe`s potentie en nam haar aan in zijn eigen pianoklas. Bij Richard Wüerst -een leerling van Mendelssohn- ging zij lessen compositie volgen. Omdat vader Nils -ondanks een behoorlijk inkomen- niet alle kosten van beide dochters kon opbrengen, hielp een vermogend familielid, Ellef Thurmann, (‘Oom Thurmann’) hen. Thurmann ondersteunde Agathe later ook nog financieel bij haar studiereizen naar Duitsland en Italië. Kullak stelde haar aan als hulpleraar, waardoor ze wat geld kon verdienen.

Sommige critici verweten Agathe dat ze ‘te krachteloos’ speelde, omdat ze een vrouw was, maar anderen vonden juist dat ze ‘te sterk’ speelde, ‘te manlijk’!

In Berlijn woonde Agathe samen met Inga bij de familie Holländer (2), evenals Erika Lie Nissen. Inga volgde ‘ergens’ zangles (3). In 1866 verving Harriet Inga. Agathe zat na haar eerste studiejaar tussen twee ‘vuren’: Kullak moedigde haar aan verder te studeren, terwijl Kjerulf -net als haar familie- vond ‘dat zij nu maar de voor vrouwen bestemde weg moest nemen. Dat ze haar kunde als ‘versiering’ moest zien, waarmee ze kon stralen, maar dat ze geen concertpianiste moest worden’. Agathe zelf voelde enorm de behoefte meer te willen leren.

Juli 1866 ging ze terug naar Noorwegen, om in maart 1867 terug te keren naar Berlijn om ‘grote repertoirestukken in te studeren’. Maar na enige weken, wellicht vanwege een cholera epidemie in Berlijn (4), eisten haar ouders dat ze naar huis kwam, waar ze (weer) bijna een jaar bleef. Agathe debuteerde als pianiste op 17 maart 1868 in Christiania onder leiding van -de toen nog niet zo bekende- Edvard Grieg met het Pianoconcert nr. 5 van Beethoven. Het concert was een groot succes, publiek en critici waren enthousiast. Het was ook het begin van een langdurige vriendschap met Edvard Grieg, en later ook met diens echtgenote Nina.

Herfst 1868 reisde Agathe voor een derde en laatste studiejaar naar Berlijn, nu om zich vooral toe te leggen op compositie. In 1869 keerde ze weer terug naar Noorwegen en trok bij haar ouders in. Ze gaf concerten waar ze ook eigen composities speelde. In 1870 ontmoette ze tijdens een concert Olaus Andreas Grøndahl, een theologiestudent, die zanger en dirigent wilde worden (en dus nog veel lessen moest volgen!). Enige maanden later verloofden ze zich.

Agathe studeerde hierna nog bij Hans von Bülow in Florence en bij Franz Liszt in Weimar, soms in gezelschap verkerend van Harriet, soms samen met Olaus. Aan Liszt legde ze ook haar eerste liedcomposities voor. Diens goedkeuring betekende veel voor haar aanzien.

    Agathe

Halfdan Kjerulf

Otto Winter-Hjelm

Erika Lie Nissen

Harriet Backer (1845- 1932) werd later een

belangrijke kunstschilder.

Theodor Kullak,

eerder leerling van Czerny

Kullak`s School of Octave Playing

(hamer-methode)

Edvard Grieg en Nina Hagerup zijn vrouw (sopraan)

Op 24 juni 1875 trouwde ze met Olaus en samen kregen zij -naast een dochtertje dat vlak na de geboorte stierf- drie zonen, feministisch genoemd Nils Backer- Grøndahl (1877-1975), Anders Backer- Grøndahl (1879-1947) en Fridtjof Backer- Grøndahl (1885-1959). Fridtjof, die tien jaar bij zijn moeder studeerde, werd ook componist en pianist. Agathe was voor een groot deel verantwoordelijk voor de inkomsten van het gezin. De uitgave van haar composities leverde daaraan ook een belangrijke bijdrage

Agathe kreeg in 1875 al het aanbod om als (eerste vrouwelijke) pianodocent aan het Peabody Institute of the Johns Hopkins University in Baltimore te komen werken. Ook Olaus werd er een baan aangeboden. Maar ze sloegen dit af: het was zo ver van hun vaderland! Ook een aanbod van het conservatorium Helsingfors (nu Helsinki) dat zij in 1888 kreeg na een succesrijk concert, nam zij niet aan.

  

Hans von Būlow

Olaus Andreas Grøndahl

De violist Joseph Joachim en zijn vrouw, de zangeres Amalie. Haar carrière stopte door haar huwelijk.

Franz Liszt

 

Graf van Agathe en

Olaus in Oslo

Gezamenlijke uitgave van Agathe en Olaus

12 Folkevviser og Melodier fra fremmede Lande

Lena Haselmann, Agathe Backer Grøndahl- von Norwegen nach Berlin

 

Vele jaren was Agathe een centrale figuur in het Noorse muziekleven, als pedagoge, soliste of samenspelend met de pianiste Erika Lie Nissen, of als lid in kamermuziekensembles. Ze maakte talloze concertreizen, zowel door de Scandinavische landen als door Duitsland en het Verenigd Koninkrijk: in 1890 speelde ze in Londen met de pianiste Alma Haas- Holländer.

In 1875 werd zij tot lid van de Svenska Musikaliska Akademien (Koninklijke Zweedse Muziekacademie) benoemd, toen nog een bijzondere eer voor een vrouw. In 1885 werd zij met de medaille "Pro litteris et artibus" door koning Oscar II van Zweden onderscheiden. In datzelfde jaar speelde ze in Stockholm het pianokwintet van Robert Schumann. In 1887 begeleidde ze de violist Joseph Joachim op de piano tijdens een concert in Londen. Tijdens de Wereldtentoonstelling in Parijs (1889) speelde ze het Pianoconcert van Grieg, onder leiding van haar echtgenoot.

Omdat de financiële situatie van het gezin niet bijzonder goed was, gaf zij dagelijks (3 uur) les en had daarom nauwelijks nog tijd om te componeren. Ondanks een slechte gezondheid en toenemende doofheid bleef ze concerten geven. Het was echter in die tijd niet vanzelfsprekend dat vrouwelijke kunstenaars betaald werden. Een betaling werd als iets ‘onvrouwelijks’ gezien. Edvard Grieg steunde haar enorm door haar aan te bevelen als pianiste en hij wilde zelfs van zijn eigen honorarium afzien ten gunste van Agathe (5). Maar als begeleider op concerten van Joseph Joachim en Henryk Wieniawski en als pianiste bij muziekgezelschappen en koren, kreeg ze lang niet altijd betaald. Dit min of meer gedwongen afzien van een honorarium, noemde men toen ‘vrouwelijke’ bescheidenheid!

Na een grote operatie in 1897 moest Agathe meerdere maanden in een psychiatrisch ziekenhuis behandeld worden. In 1898 speelde zij op uitnodiging van Grieg opnieuw zijn pianoconcert in Bergen, met buitengewoon succes. Vanwege haar gezondheid nam ze vanaf 1900 steeds meer afscheid van het concertleven.

Op 4 juni 1907 overleed Agathe te Ormøya, Aker (Oslo). Zij en haar man liggen begraven op de erebegraafplaats Æreslunden te Oslo. In de 20e eeuw raakte ze in de vergetelheid, net als vele van haar seksegenoten.

 

 

 

 

 

 

A.Backer- Grondahl bij het muziekfeest in Bergen 1898, als enige vrouw tussen Noorse componisten, waaronder o.a. Edvard Grieg, Johan Severin Svendsen, Johan Halvorsen en Christian Sinding.

 

 

 

Als componist schreef Agathe 70 opusnummers, waarvan haar 120 pianowerken spoedig populair werden. Die zijn romantisch en enigszins beïnvloed door de Noorse volksmuziek, maar vooral gemodelleerd naar Schubert en Mendelssohn. Haar concertstudies stellen vaak hoge eisen aan vaardigheid. Ze schreef naast koorwerken ook bijna 200 liederen,.

Ze zou ooit aan een symfonie begonnen zijn, maar een symfonie van een andere Noorse componiste werd als zo matig gerecenseerd dat zij ervan af zou hebben gezien. Een andere reden kan zijn, dat Noorwegen destijds nog geen professioneel symfonieorkest had.

Agathe kon als uitvoerend pianiste vaak een eigen werk programmeren tijdens haar concerten. Verder schakelde zij regelmatig andere (opkomende) musici in om haar te begeleiden, dan wel haar liederen te zingen. Een aantal van hen is amateur gebleven, anderen werden beroemd. Op de Nederlandse Wikipedia pagina worden 161 namen van hen vermeld!

De meeste liederen zijn geschreven in het Noors. Ik heb een prachtig lied kunnen vinden, dat voor mij ‘zingbaar’ is, in het Frans, namelijk Chant de noces (Bryllupsmorgen) (Opus 28). De originele Franse tekst uit 1881 is van Alice Marie Céleste Durand (onder pseudoniem Henry Gréville) en handelt over het huwelijk van een componist en diens vrouw. Chant de noces werd op 23 december 1890 uitgegeven. Agathe schijnt het lied zelf nooit uitgevoerd te hebben.

Verder staan er op IMSLP naast heel veel Noorse, Deense en Zweedse liederen, nog oorspronkelijk Duitse (opus 4, 10, 14 en 60) en in het Duits vertaalde liederen (opus 54 en 65), voor mezzo of bariton.

Opus 51 is een verzameling van 12 Folkevviser og Melodier fra fremmede Lande, bevattend: Minnelied von Wizlav IV. 13th-century German folksong, Wiegenlied. Austrian folksong, Ha, belle Blonde. French folksong, Chanson Béarnaise. French folksong, T'Carillon van Duynkerke. Dutch folksong, Lasta tundittaessa (Vuggevise). Finnish folksong from North Karelia, Vaagn, du min sode Kjaerlighed. Norwegian folksong, The Lily of the Vale. Scottish folksong, Bonnie Laddie, Highland Laddie. Scottish highland melody, Auld Lang Syne. Scottish folksong, Ae fond Kiss. Scottish highland melody, Afton Water. Scottish folksong.

 

Aan deze tekst is het laatst gewerkt op 18 mei 2021

 

Noten:

(1). Winter-Hjelm probeerde in 1867 samen met Edvard Grieg zijn muziekschool uit te bouwen tot een -door de staat gefinancierde- ‘Muziekacademie’ om professionele scholing te kunnen bieden en om te voorkomen dat men vanwege financiële problemen niet verder kon gaan studeren.  Helaas moest het instituut in 1869 al weer de deuren sluiten, vermoedelijk vanwege conflicten in het lerarenkorps en om financiële redenen.

(2). In de Anhaltische Communication 35, Berlijn (nu Stresemannstrasse in Kreuzberg) (Haselmann p. 129)

(3). Haselmann p. 129: Inga was vermoedelijk niet begaafd genoeg voor een opleiding op professioneel niveau en een tweede voltijds studie zou financieel te zwaar geweest (kunnen) zijn.

(4). Haselmann p. 154: het is niet duidelijk of de epidemie echt de reden voor de lange onderbreking was.

(5). Haselmann p. 190

Bronnen:

Gedrukte:

Veerle Janssens, Vrouw aan de piano, Antwerpen, 2018

Artikel van Nils Grinde over Agathe BACKER-GRØNDAHL in The new Grove Dictionary of Music & Musicians, London, 1980

Lena Haselmann, Agathe Backer Grøndahl - von Norwegen nach Berlin: Professionelle Musikausbildung im 19. Jahrhundert, 2018, Internationale Hochschulschriften,  Band 641

Websites:

http://www.kapralova.org/journal12.PDF: artikel van Camilla Hambro: Agathe Backer Grøndahl (1847-1907): "A perfectly plain woman?"

https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/agathe-backer-grndahl/

https://www.sophie-drinker-institut.de/backer-grondahl-agathe

 

Terug naar de pagina Muziek